Uitvoeringsagenda SLA - mobiele werktuigen

De maatregelen voor mobiele werktuigen bestaan uit het opstellen van een routekaart naar emissieloze mobiele werktuigen, afspraken bij contracteren en handhaving. Daarnaast zet Nederland zich in op ambitieus internationaal beleid en aanscherping van de Europese normstelling.

Maatregelen industrie

Voor mobiele werktuigen zijn in het Schone Lucht Akkoord (SLA) een aantal vaste maatregelen opgenomen. Deze zijn in de Uitvoeringsagenda Schone Lucht Akoord 2021-2023 verder uitgewerkt in maatregelen. De maatregelen laten zich onderverdelen in drie sporen. Een vierde spoor over het publiekrechtelijke kader is nog in ontwikkeling en wordt in 2021 aan de uitvoeringsagenda toegevoegd.

Spoor 1: Routekaart

Binnen dit spoor wordt gewerkt aan de uitwerking van de doelstelling voor mobiele werktuigen, het reductiepad en maatregelen die hierbij horen. Rijkswaterstaat en de gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht geven invulling aan de SLA-maatregelen 1, 2 en 5.

Spoor 2: Contracteren en handhaven

Binnen dit spoor geven de provincie Gelderland, Rijkswaterstaat en de  gemeenten Rotterdam, Utrecht en Arnhem invulling aan SLA-maatregelen 3, 4 en 6.

Spoor 3: Internationaal

Binnen dit spoor geeft het ministerie van IenW invulling aan SLA-maatregel 7.

Onderzoek naar ingroeipad (routekaart) voor schoon en
emissieloos bouwmaterieel

Het startpunt voor de aanbestedingen bij SLA-deelnemers is dat bij alle nieuwe aanbestedingen een ambitieniveau wordt gevraagd dat minimaal overeenkomt met de MVIcriteria zoals gepubliceerd op de website van PIANOo. De grootste winst is te behalen door samen met medeoverheden
en de markt een strategie voor de langere termijn vast te stellen om de inzet van mobiele werktuigen stapsgewijs te verschonen. Daarbij gaat het om het zo snel mogelijk beëindigen van de inzet van mobiele werktuigen zonder roetfilter en met een hoge stikstofdioxide-emissie en het versnellen van de ingroei van emissieloze mobiele werktuigen.

Gelijk speelveld

Doordat alle SLA-deelnemers dezelfde standaarden hanteren, ontstaat een gelijk speelveld en wordt er zekerheid geboden aan marktpartijen voor investering in schonere en emissieloze mobiele werktuigen.

Themagroep mobiele werktuigen

In de routekaart komen de beleidsdoelen voor luchtkwaliteit en gezondheid, stikstof en natuur en klimaat samen. In de themagroep Mobiele werktuigen werken partijen de input vanuit het luchtkwaliteits- en gezondheidsperspectief uit. Daarbij wordt onder andere onderzocht of mobiele werktuigen zonder roetfilter vanaf 2022 uit stedelijke gebieden kunnen worden geweerd.

Routekaart schoon en emissieloos bouwen

De uitgangspunten en daaruit volgende elementen voor een routekaart vanuit het gezondheidsperspectief  worden ingebracht bij de ontwikkeling van de routekaart schoon en emissieloos bouwen. Deze stelt de rijksoverheid in samenwerking met partijen op. Voor de inzet van de rijksoverheid is deze routekaart bepalend. De bredere routekaart kan verdergaan dan alleen vanuit luchtkwaliteit en gezondheid nodig is.

Vaststelling routekaart

De routekaart wordt voorgelegd aan de Stuurgroep van het SLA. Daarna wordt deze in 2021 vastgesteld na een voorstel van de themagroep van het Schone Lucht Akkoord. Na vaststelling nemen SLA partijen de ambities over in hun uitvoeringsplannen.

Onderzoek naar mogelijkheden voor omgevingsvergunningen en milieuzones

In twee pilots (Amsterdam en Utrecht) worden de mogelijkheden onderzocht om luchteisen op te nemen in vergunningen en milieuzones. De eerste pilot wordt in november 2020 uitgevoerd in Amsterdam-West: via de Algemene
Plaatselijke Verordening worden vervuilende dieselaggregaten in de pilot verboden. In de gemeente Utrecht loopt een onderzoek naar de juridische haalbaarheid om een minimale emissienorm te verplichten via omgevingsvergunningen in plannen rond bereikbaarheid, leefbaarheid, veiligheid en communicatie (BLVC).

Afspraken over gunningscriteria in aanbestedingen

Onderdeel van de routekaart is de stapsgewijze aanscherping van gunningscriteria in aanbestedingen. Na het vaststellen van de routekaart volgt aanpassing van de MVI-criteria. De Stuurgroep van het SLA besluit over de toepassing binnen het SLA. Zolang aanvullende afspraken over de periodieke aanscherping niet zijn gemaakt, gelden de lucht  gerelateerde criteria zoals geformuleerd op de website van PIANOo als minimum.

Aanbestedingen voor (bouw)projecten voor mobiele werktuigen

Vanuit het aanbestedingstraject richting uitvoerders hebben de rijksoverheid, provincies en gemeenten een belangrijke invloed op de inzet van duurzamere mobiele werktuigen. De afspraken richten zich op bouwmachines, materieel voor groenbeheer, aggregaten voor bijvoorbeeld bronbemaling en festivals, koelvoorzieningen in het wegvervoer en speciale voertuigen die onder de categorie mobiele werktuigen vallen. Gemeenten en provincies hebben al veel inzicht in, en ervaring met, aanbesteding en uitvoering van projecten gericht op het verduurzamen van mobiele werktuigen.

Minimaal geformuleerde eisen en stimulerings bepalingen

Afspraak uit het Akkoord is dat alle deelnemers voor aanschaf van materieel en aanbesteding van werken minimaal de geformuleerde eisen en stimulerende bepalingen zoals geformuleerd bij afspraken over gunningscriteria in aanbestedingen overnemen. Waar wenselijk kunnen partijen verdergaande ambitie opnemen. Bijvoorbeeld over de inzet van elektrisch materieel, ambitieuzere emissienormen (Stage IV of schoner) nabij stikstofgevoelige natuur, in hoog belast stedelijk gebied of nabij kwetsbare bestemmingen.

Pilots

Diverse gemeenten zijn al begonnen met het uitvoeren van pilots om de mogelijkheden te verkennen en toe te passen om emissies van eerdergenoemde voertuigen te reduceren. De uitkomsten van deze pilots geven een eerste beeld in praktische uitvoerbaarheid en handhavingsmogelijkheden binnen aanbestedingen. In het verleden is ruimschoots aandacht geweest voor deze bronnen, bijvoorbeeld via de
Green Deal Het Nieuwe Draaien.

MVI-criteria-tool

Relevante onderdelen van de huidige MVI-criteria-tool:

  • Emissienormen (stagenormen)
  • Energiebesparing: toepassen van Het Nieuwe Draaien en stimuleren van energiebesparing zoals Load sensing technologie, standkachel, ecomodus,
    snelheidsbegrenzer (dumpers) en instelbare bandenspanning.
  • Structureel en hoogwaardig onderhoud
  • Stimuleren van de inzet van hybride of elektrische mobiele werktuigen of werktuigen op waterstof

Onderzoek naar mogelijkheden voor handhaving emissie-eisen en ontwikkeling keuringssystematiek

Door de invoering van emissie-eisen (stagenormen) worden nieuwe mobiele werktuigen steeds schoner. Een zorgpunt hierbij is of deze werktuigen in de praktijk ook blijvend voldoen aan de emissienormen. Uit onderzoek van TNO blijkt dat bij afnemend functioneren van bijvoorbeeld het roetfilter of de SCR-katalysator of wanneer deze in zijn geheel uitgeschakeld raakt, de emissies sterk toenemen.

Op dit moment is nog onvoldoende zicht op de praktijkemissies. Daarnaast is de wens om te kunnen controleren of het ingezette materieel voldoet aan criteria in aanbestedingen, vergunningen en gebiedsbepalingen. Door het ontbreken van een kenteken kan de controle niet plaatsvinden zoals dat bij het wegverkeer wel het geval is.

Plan van aanpak monitoring, toezicht en handhaving

Bij de uitwerking van de routekaart schoon en emissieloos bouwen wordt een gezamenlijk plan van aanpak opgesteld om invulling te kunnen geven aan monitoring, toezicht en handhaving van emissies van mobiele werktuigen. Bij de uitwerking van de mogelijkheden om emissie-eisen te handhaven en de daarbij behorende keuringssystematiek worden in ieder geval de volgende onderdelen betrokken:

  • verplichte registratie van mobiele werktuigen per bouwplaats via een webbased monitoringstool zoals ingevoerd is in Londen
  • handhaving ter plaatse door inspectie van verplichte documentatie en/of materieel
  • onderhouds- en keuringsmomenten
  • meting van emissies en uitlezing op afstand via beschikbare software en hardware in werktuigen

Betrokken partijen

De gemeenten Rotterdam en Arnhem en de provincie Gelderland zijn betrokken vanuit de uitvoering van pilots met als focusgebied monitoring en handhaving. Daarnaast is de branchevereniging van leveranciers van bouwmachines BMWT aangesloten vanuit de expertise rond keuring. BMWT organiseert onder meer de inzet van keuringsmeesters voor de keuringsmomenten van mobiele werktuigen.

Internationale inzet

De Rijksoverheid zet zich actief in voor verdere aanscherping van de Europese normstelling voor luchtvervuilende emissies voor mobiele werktuigen. Voorzieningen voor het blijvend voldoen aan de normen zijn daarin een belangrijk aandachtspunt.

Op korte termijn is er geen moment om nieuwe stage-normen vast te stellen.
De Rijksoverheid bespreekt met de Europese Commissie de wenselijkheid en
mogelijkheden voor het instellen van CO2-normen voor mobiele werktuigen,
waarmee (ook) het aandeel elektrische mobiele werktuigen versneld vergroot
zal worden.